Trong khoảng nửa sau thế kỷ 19, nhiều quan lại và sĩ phu như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đinh Văn Điền, Trần Đình Túc, Nguyễn Huy Tế đã gửi lên triều Nguyễn những đề nghị cải cách về kinh tế, quân sự, giáo dục, ngoại giao; hầu hết không được thực hiện. Sách giáo khoa đặt phần này giữa các trận đánh và các hiệp ước, như một câu hỏi lớn: đất nước có lối thoát nào khác không?
Bài này đi qua nội dung chính của các đề nghị, lý do chúng không thành, và ý nghĩa của chúng đối với phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20. Đây cũng là phần rất hợp để tập kỹ năng trả lời câu hỏi "vì sao" với AI làm người hỏi ngược, thay vì để AI viết hộ.
Bối cảnh: khi đất nước vừa mất đất vừa trì trệ
Từ sau năm 1858, Việt Nam vừa phải đối phó với cuộc xâm lược của Pháp, vừa gặp khó khăn trong nước: kinh tế nông nghiệp lạc hậu, tài chính thiếu hụt, nhiều cuộc nổi dậy ở địa phương, quân đội trang bị kém so với quân viễn chinh. Sau khi mất ba tỉnh miền Đông năm 1862 và mất thêm ba tỉnh miền Tây năm 1867, một bộ phận quan lại và trí thức nhận ra rằng chỉ giữ nếp cũ thì không thể chống được một đối thủ có máy móc, tàu chiến và tổ chức hiện đại.
Một số người trong họ đã có dịp tiếp xúc với phương Tây hoặc đọc sách về các nước khác, biết rằng ở các nước láng giềng cũng đang có những thay đổi lớn. Họ viết các bản điều trần, tức là văn bản trình bày ý kiến gửi lên vua, đề nghị thay đổi cách làm trong nhiều lĩnh vực. Sách giáo khoa gọi chung đây là trào lưu cải cách duy tân cuối thế kỷ 19.
Hiểu bối cảnh này là chìa khoá để trả lời đúng câu hỏi "vì sao các đề nghị cải cách lại xuất hiện". Có hai vế: đất nước đang khủng hoảng và có nguy cơ mất nước, và một bộ phận trí thức đã nhìn thấy con đường khác qua tiếp xúc với bên ngoài. Thiếu vế nào cũng chưa đủ ý.
Các đề nghị tiêu biểu theo sách giáo khoa
Bảng dưới gom các đề nghị được sách giáo khoa nhắc nhiều nhất. Mốc năm chỉ ghi khi chắc chắn; chi tiết sâu hơn bạn đối chiếu với sách đang học.
| Người hoặc cơ quan đề nghị | Thời điểm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Trần Đình Túc, Nguyễn Huy Tế | 1868 | Xin mở cửa biển Trà Lý ở Nam Định để thông thương với bên ngoài |
| Đinh Văn Điền | 1868 | Xin đẩy mạnh khai khẩn ruộng hoang, khai mỏ, phát triển buôn bán, chấn chỉnh quốc phòng |
| Viện Thương bạc | 1872 | Xin mở một số cửa biển ở miền Bắc và miền Trung để buôn bán với nước ngoài |
| Nguyễn Trường Tộ | Những năm 1860 | Nhiều bản điều trần về chấn chỉnh bộ máy quan lại, phát triển công thương nghiệp, tài chính, cải tổ giáo dục, mở rộng ngoại giao |
| Nguyễn Lộ Trạch | Cuối những năm 1870 và đầu 1880 | Các bản điều trần đề nghị canh tân để đất nước giàu mạnh |
Nhìn cả bảng, bạn thấy các đề nghị trải rộng nhiều lĩnh vực: mở cửa buôn bán, khai thác tài nguyên, quân sự, giáo dục, bộ máy nhà nước. Đây là điểm mạnh của trào lưu này: người đề nghị đã nhìn thấy vấn đề ở nhiều mặt chứ không chỉ một mặt.
Vì sao các đề nghị không được thực hiện
Triều đình bảo thủ. Sách giáo khoa nhấn mạnh rằng vua quan triều Nguyễn khi ấy phần lớn giữ tư tưởng cũ, ngại thay đổi, cho rằng học theo phương Tây là trái với nếp nhà. Phần lớn đề nghị bị bác hoặc chỉ làm nửa vời.
Các đề nghị còn rời rạc. Mỗi người đề nghị một mảng, chưa thành một chương trình tổng thể có lực lượng đứng sau để thực hiện. Chúng phần lớn là ý kiến cá nhân, không gắn với một phong trào xã hội rộng.
Chưa giải quyết mâu thuẫn cơ bản. Sách giáo khoa nêu rằng các đề nghị chưa đụng tới những vấn đề cốt lõi của xã hội lúc bấy giờ, như mâu thuẫn giữa nhân dân với thực dân và với phong kiến. Đây là ý hay bị bỏ sót trong bài làm.
Hoàn cảnh không cho phép. Pháp đang từng bước mở rộng xâm lược, tài chính triều đình cạn, đất nước bị chia cắt. Ngay cả đề nghị tốt cũng khó thực hiện trong điều kiện đó. Bạn nên nêu ý này để bài làm cân bằng, nhưng không dùng nó để gạt đi trách nhiệm của triều đình.
Ý nghĩa: vì sao vẫn học về những đề nghị không thành
Có học sinh hỏi: đề nghị không được làm thì học làm gì? Câu trả lời của sách giáo khoa gồm hai ý. Thứ nhất, các đề nghị cải cách đã tấn công vào tư tưởng bảo thủ, cho thấy trong xã hội Việt Nam lúc ấy không phải ai cũng chấp nhận đi theo lối mòn. Thứ hai, chúng chuẩn bị về mặt tư tưởng cho phong trào duy tân đầu thế kỷ 20, khi các sĩ phu như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh nói về canh tân đất nước một cách mạnh mẽ và có tổ chức hơn.
Đây là một cách nhìn quan trọng khi học sử: một sự kiện thất bại vẫn có thể để lại dấu vết cho giai đoạn sau. Bạn có thể nối các bài trong cùng danh mục bằng một sợi chỉ: đề nghị cải cách cuối thế kỷ 19, rồi phong trào Đông Du, Duy Tân, Đông Kinh nghĩa thục đầu thế kỷ 20. Nối được sợi chỉ đó, bạn sẽ trả lời tốt các câu hỏi liên hệ giữa hai giai đoạn.
Nhiều đề còn hỏi so sánh với cuộc Minh Trị duy tân của Nhật Bản, bắt đầu năm 1868, cùng thời với nhiều đề nghị ở Việt Nam. Khi so sánh, bạn chỉ cần nói vì sao Nhật Bản cải cách được và Việt Nam thì không, dựa trên các ý ở mục trên: ở Nhật, chính quyền chủ động thực hiện cải cách; ở Việt Nam, triều đình không tiếp nhận. Nội dung Minh Trị duy tân bạn học ở phần lịch sử thế giới.
Tập trả lời câu hỏi vì sao với AI làm người hỏi ngược
Phần này rất hợp với kiểu học Socrates: AI không trả lời, AI hỏi lại để bạn tự đi đến câu trả lời. Cách làm như sau.
- Gõ: "Em học bài các đề nghị cải cách cuối thế kỷ 19 ở Việt Nam. Hãy đóng vai thầy giáo khó tính, hỏi em câu: vì sao các đề nghị đó không được thực hiện? Khi em trả lời, đừng khen ngay, hãy hỏi thêm một câu buộc em giải thích sâu hơn."
- Trả lời bằng ý bạn nhớ, dù chưa đủ. Chatbot sẽ hỏi lại, ví dụ "vì sao triều đình bảo thủ lại là nguyên nhân chính".
- Mỗi lần bị hỏi lại, mở sách tìm thêm dẫn chứng thay vì đoán.
- Sau bốn năm lượt hỏi đáp, tự viết đoạn trả lời hoàn chỉnh, có ít nhất ba ý.
- Gửi đoạn của bạn và hỏi: "Đoạn này thiếu ý nào so với cách trình bày thường gặp trong sách giáo khoa? Chỉ liệt kê ý thiếu, không viết lại."
Nếu AI đưa ra tên một bản điều trần, một câu trích hay một con số bạn chưa từng thấy trong sách, đừng chép. Tên và nội dung các bản điều trần là chỗ AI dễ bịa nhất, vì nó biết đây là chủ đề về văn bản nên tự tạo ra tên văn bản nghe hợp lý.
Ghi chú khi tìm hiểu thêm về Nguyễn Trường Tộ
Nguyễn Trường Tộ là người được nhắc nhiều nhất trong phần này, nên cũng là nhân vật chatbot hay kể sai hoặc kể quá tay. Vài lưu ý nếu bạn làm bài thuyết trình hay dự án nhỏ về ông.
- Ông là người Nghệ An, từng có thời gian ở nước ngoài, tiếp xúc với khoa học kỹ thuật phương Tây; các bản điều trần của ông gửi lên triều đình trong khoảng những năm 1860.
- Số lượng bản điều trần và tên từng bản có ghi trong các công trình nghiên cứu; nếu cần dùng, lấy từ sách của nhà nghiên cứu có tên tuổi hoặc từ tài liệu thư viện, không lấy từ câu trả lời của chatbot.
- Tránh hai thái cực: tôn ông thành người đã đúng ở mọi điểm, hoặc chê ông viển vông. Sách giáo khoa đánh giá ông là người có tư tưởng canh tân tiến bộ, đề nghị của ông không được thực hiện vì triều đình bảo thủ và hoàn cảnh khó khăn.
- Không dùng câu nói được cho là của ông nếu không biết nguồn. Câu nói hay trên mạng xã hội rất dễ bị gán nhầm người.
- Muốn tìm hiểu kỹ một nhân vật lịch sử theo cách có kiểm chứng, đọc thêm bài ở mục nhân vật lịch sử của trang.
Với dự án ở trường, bạn có thể nhờ AI gợi ý dàn ý năm phần cho bài thuyết trình, nhưng nội dung từng phần phải lấy từ nguồn bạn ghi được tên, để khi thầy cô hỏi "em lấy ở đâu" thì trả lời được.
Thử nhìn từ hai phía: người viết điều trần và người đọc điều trần
Một cách học giúp bạn hiểu sâu mà không phải thuộc thêm gì là đặt mình vào hai vị trí. Ở vị trí người viết, bạn hỏi: họ thấy gì mà người khác chưa thấy, họ muốn đất nước thay đổi theo hướng nào, họ lo điều gì. Ở vị trí người đọc là vua và quan trong triều, bạn hỏi: họ sợ mất gì nếu thay đổi, họ có tiền và người để làm không, họ có tin người đề nghị không.
Bài tập này không yêu cầu bạn bịa ra lời thoại hay suy nghĩ của nhân vật thật. Bạn chỉ dùng những gì sách đã nêu để suy luận: triều đình bảo thủ, tài chính thiếu, Pháp đang áp sát, đề nghị rời rạc. Từ đó bạn sẽ thấy vì sao câu trả lời "do triều đình bảo thủ" đúng nhưng chưa đủ, và vì sao sách giáo khoa còn nêu thêm các lý do khác.
Bạn có thể nhờ chatbot hỗ trợ bằng câu lệnh: "Hãy liệt kê năm câu hỏi giúp em suy nghĩ từ góc nhìn của triều đình Nguyễn khi nhận các đề nghị cải cách, không trả lời các câu đó, không bịa lời nói của nhân vật." Sau đó tự trả lời bằng dẫn chứng trong sách. Cách nhìn hai phía cũng là cách các nhà sử học làm việc: hiểu lựa chọn của người xưa trong hoàn cảnh của họ, rồi mới đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Trường Tộ đề nghị cải cách những gì?
Theo sách giáo khoa, các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đề cập nhiều mặt: chấn chỉnh bộ máy quan lại, phát triển công thương nghiệp và tài chính, cải tổ giáo dục, chỉnh đốn quân đội, mở rộng quan hệ ngoại giao với nhiều nước.
Vì sao các đề nghị cải cách cuối thế kỷ 19 không được thực hiện?
Sách giáo khoa nêu các lý do chính: triều đình bảo thủ, các đề nghị còn rời rạc và mang tính cá nhân, chưa giải quyết mâu thuẫn cơ bản của xã hội, trong khi Pháp đang mở rộng xâm lược và tài chính triều đình cạn kiệt.
Các đề nghị cải cách có ý nghĩa gì nếu không được thực hiện?
Chúng tấn công vào tư tưởng bảo thủ, thể hiện lòng yêu nước và tầm nhìn của một bộ phận sĩ phu, và chuẩn bị về tư tưởng cho phong trào duy tân đầu thế kỷ 20 do Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và nhiều người khác khởi xướng.
Vì sao Nhật Bản cải cách được còn Việt Nam thì không?
Ở Nhật Bản, chính quyền Minh Trị chủ động tiến hành cải cách toàn diện từ năm 1868. Ở Việt Nam, đề nghị đến từ cá nhân, triều đình không tiếp nhận. Đây là ý chính; phân tích sâu hơn bạn học ở phần lịch sử thế giới.
Có thể nhờ AI viết bài thuyết trình về Nguyễn Trường Tộ không?
Nên nhờ AI gợi ý dàn ý và đặt câu hỏi giúp bạn suy nghĩ, không nên nhờ viết nội dung. Chatbot dễ bịa tên bản điều trần hay câu trích. Nội dung lấy từ sách giáo khoa và tài liệu có tên tác giả, ghi nguồn rõ ràng.
Câu hỏi vì sao trong lịch sử nên trả lời theo khung nào?
Một khung đơn giản: nêu kết luận trong một câu, rồi đưa hai đến bốn nguyên nhân, mỗi nguyên nhân kèm một dẫn chứng cụ thể có tên người, sự việc hoặc năm. Cuối cùng, nếu có thể, nói nguyên nhân nào là chính.