Không biết chữ Hán Nôm, bạn vẫn có thể nhận biết nhiều điều từ một tấm bia đá hay một đạo sắc phong: loại văn bản, thời kỳ áng chừng, các phần cấu tạo, và biết chính xác cần hỏi chuyên gia điều gì. Đó là mức "nhận biết", đủ để học sinh và người yêu sử khai thác di sản quanh mình mà không suy diễn sai.
Hiện nay nhiều công cụ AI có thể nhìn ảnh và đọc chữ Hán, khiến không ít người chụp ảnh bia rồi tin ngay bản dịch máy. Bài này giải thích cấu tạo của văn bia và sắc phong, chỉ ra những gì AI làm được và không làm được với loại tư liệu này, cách chụp ảnh mà không làm hại hiện vật, và nơi tìm người đọc giúp.
Văn bia: tấm đá kể chuyện của làng, của dòng họ, của triều đình
Văn bia là văn bản được khắc lên đá, có khi lên gỗ hoặc kim loại, để ghi lại một việc cần lưu truyền lâu dài: xây dựng hoặc trùng tu đình, chùa, cầu, chợ; ghi công người đóng góp; ghi tên người đỗ đạt; ghi hương ước, lệ làng; hoặc ghi một sự kiện của triều đình. Nổi tiếng nhất là hệ thống bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám tại Hà Nội, được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu.
Một tấm bia truyền thống thường có ba phần dễ nhận ra. Trán bia ở trên cùng, thường chạm hoa văn và khắc vài chữ lớn là tên bia. Thân bia là phần chính, khắc văn bản theo cột dọc, đọc từ phải sang trái. Đế bia có thể là một khối đá vuông hoặc hình con rùa đội bia. Ở cuối văn bản thường có phần lạc khoản ghi niên hiệu, ngày tháng dựng bia, có khi kèm tên người soạn văn, người viết chữ, người khắc.
Những điều này bạn nhận ra được mà không cần đọc chữ. Kiểu hoa văn, kiểu đế, chất liệu đá, cách bố cục cũng cho nhà nghiên cứu nhiều gợi ý về thời kỳ. Người học phổ thông không cần phân định được những điểm ấy, nhưng ghi chép, chụp ảnh kỹ càng sẽ giúp người có chuyên môn xác định nhanh hơn.
Sắc phong: văn bản của triều đình gửi xuống làng
Sắc phong là văn bản do triều đình ban ra, để phong tặng danh hiệu cho vị thần được làng thờ ở đình, đền, hoặc để phong chức tước cho người có công. Ở nhiều làng Việt, các đạo sắc phong được cất giữ cẩn thận trong hòm, coi như bảo vật của cộng đồng, gắn với lịch sử và lễ hội của làng.
Về hình thức, sắc phong thường viết trên giấy dó hoặc giấy đặc biệt, nhiều đạo có trang trí hoa văn rồng mây in hoặc vẽ trên nền màu, chữ Hán viết tay theo cột dọc. Văn bản thường mở đầu bằng chữ chỉ loại văn bản, phần thân nêu tên được phong và lý do, phần cuối ghi niên hiệu, ngày tháng và có dấu ấn son của triều đình đóng đè lên phần niên đại.
Với người học sử, giá trị của sắc phong nằm ở chỗ nó cho biết làng ấy đã tồn tại và được triều đình ghi nhận từ khi nào, tên làng thời đó là gì, vị thần làng được tôn vinh vì công trạng gì theo quan niệm đương thời. Khi tìm hiểu, hãy tiếp cận nó như một di sản văn hoá và tư liệu lịch sử, tôn trọng cách cộng đồng gìn giữ, không bàn luận chuyện linh ứng hay không.
Những gì nhận biết được mà không cần đọc thạo chữ
Trước khi nhờ AI hay chuyên gia, hãy tự quan sát và ghi lại những điểm sau vào sổ:
- Loại tư liệu: bia đá, bia gỗ, chuông đồng có khắc chữ, sắc phong giấy, hoành phi câu đối.
- Vị trí: đặt ở sân đình, trong nhà bia, gắn vào tường, hay cất trong hòm của làng.
- Kích thước áng chừng và tình trạng: chữ còn rõ hay đã mòn, có vết nứt, vết vá, phần nào bị che khuất.
- Bố cục: trán bia có chữ lớn không, thân bia có bao nhiêu cột chữ, có khung hoa văn quanh viền không.
- Những chữ lặp lại mà bạn có thể nhận dạng nếu đã học vài chữ Hán cơ bản, như chữ "niên", chữ "nguyệt", chữ "nhật" ở phần niên đại.
- Thông tin người trông coi cho biết: tấm bia này người làng gọi là gì, nói về việc gì, có từng được dịch chưa, bản dịch để ở đâu.
Mục cuối thường quý nhất. Nhiều di tích đã có bản dịch do nhà nghiên cứu thực hiện từ trước, chỉ là không ai treo lên. Hỏi ban quản lý di tích hoặc người cao tuổi trong làng có khi tiết kiệm cho bạn rất nhiều công sức.
AI đọc chữ Hán Nôm từ ảnh: được gì, mất gì
Được: nhận dạng chữ in rõ. Với ảnh chụp chữ Hán in hoặc khắc rõ nét, chữ phổ thông, nhiều công cụ hiện nay nhận dạng khá tốt và có thể đưa ra bản dịch nghĩa tham khảo. Đây là công cụ hữu ích để bạn có ý niệm ban đầu tấm bia nói về việc gì.
Mất: chữ mòn, chữ dị thể, chữ Nôm. Bia đá ngoài trời bị mưa nắng bào mòn hàng trăm năm, nhiều chữ chỉ còn nét mờ. Văn cổ dùng nhiều chữ dị thể, chữ viết tắt; văn bản chữ Nôm còn khó hơn vì dữ liệu ít. Ở những chỗ này, AI thường đoán và đoán sai mà không báo.
Mất: tên riêng và niên hiệu. Tên người, tên làng, niên hiệu là phần quan trọng nhất về mặt lịch sử, nhưng cũng là phần AI dễ sai nhất vì không suy ra được từ ngữ cảnh. Một chữ sai trong niên hiệu có thể đẩy niên đại lệch cả trăm năm.
Mất: ngữ cảnh văn hoá. Văn bia, sắc phong dùng nhiều điển tích, thuật ngữ hành chính và lễ nghi của thời đó. Bản dịch máy có thể đúng từng chữ nhưng sai ý cả câu.
Chụp ảnh và nhờ AI đọc thử một cách an toàn
Nếu bạn muốn thử dùng AI cho một tấm bia ở địa phương, làm theo trình tự sau để vừa bảo vệ hiện vật vừa không bị bản dịch máy dẫn sai:
- Xin phép ban quản lý di tích hoặc người trông coi trước khi chụp. Với sắc phong, chỉ xem và chụp khi làng đồng ý mở hòm, và để người trông coi cầm nắm.
- Không rập bia, không dùng nước, phấn hay bất cứ thứ gì bôi lên mặt chữ để làm rõ, không cọ rêu bằng bàn chải. Những việc này cần người có chuyên môn và làm hư hại hiện vật.
- Chụp ánh sáng xiên vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để chữ nổi rõ hơn; chụp toàn cảnh trước, rồi chụp từng phần.
- Gửi ảnh cho AI kèm yêu cầu trung thực: "Đây là ảnh một tấm bia đá cổ ở Việt Nam. Hãy nhận dạng những chữ đọc được rõ, chữ nào không chắc thì đánh dấu hỏi, không tự đoán niên hiệu nếu không đọc rõ."
- Coi kết quả là bản nháp tham khảo, ghi rõ "bản đọc thử bằng AI, chưa được kiểm" khi lưu.
- Mang ảnh và bản nháp đến hỏi người có chuyên môn trước khi dùng bất kỳ thông tin nào vào bài viết.
Khi gửi ảnh sắc phong, gia phả của gia đình hay dòng họ cho AI, cân nhắc che phần có thông tin cá nhân của người còn sống, và hỏi ý kiến người lớn trong họ trước khi đưa tư liệu riêng lên bất kỳ dịch vụ trực tuyến nào.
Lập phiếu tư liệu cho một tấm bia hay một đạo sắc phong
Dù chỉ tìm hiểu ở mức nhận biết, một phiếu ghi chép chuẩn giúp bạn không bỏ sót thông tin và giúp người chuyên môn hỗ trợ nhanh hơn. Gợi ý các mục cần có:
| Mục | Ghi gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tên gọi | Tên người địa phương thường gọi, tên khắc trên trán bia nếu biết | Ghi cả hai nếu khác nhau |
| Vị trí | Tên di tích, xã hoặc phường, tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành | Ghi thêm tên cũ nếu người địa phương quen gọi |
| Mô tả vật chất | Chất liệu, kích thước áng chừng, kiểu đế, tình trạng | Chỉ mô tả điều mắt thấy, không suy đoán niên đại |
| Nội dung | Tóm tắt từ bản dịch đã có hoặc từ lời người trông coi | Ghi rõ nguồn của phần tóm tắt |
| Bản đọc thử | Kết quả nhận dạng bằng AI nếu có | Ghi rõ là bản chưa kiểm, kèm ngày thực hiện |
| Người hỗ trợ | Người đọc, người dịch, ban quản lý đã hỏi | Xin phép trước khi ghi tên người hỗ trợ vào bài công khai |
Bạn có thể nhờ AI dựng mẫu phiếu này thành bảng để in, hoặc gợi ý thêm mục phù hợp với dự án của lớp. Phần nội dung điền vào phiếu thì phải đến từ quan sát và nguồn có thật, không để AI điền hộ. Một bộ phiếu như vậy, làm cẩn thận cho các di tích trong một xã, là tư liệu có ích cho chính địa phương sau này.
Tìm người đọc giúp: ai có thể hỗ trợ
Người đầu tiên nên hỏi là ban quản lý di tích hoặc phòng văn hoá của địa phương, vì nhiều di tích đã được lập hồ sơ, trong đó có bản dịch văn bia và sắc phong. Bảo tàng tỉnh cũng thường lưu các tư liệu này và có cán bộ đọc được Hán Nôm.
Ở tầm quốc gia, Viện Nghiên cứu Hán Nôm là cơ quan chuyên ngành, nơi lưu trữ một kho thác bản văn bia rất lớn được sưu tầm từ khắp các địa phương. Các khoa Hán Nôm, khoa Văn học, khoa Lịch sử ở một số trường đại học cũng có giảng viên và sinh viên quan tâm tới tư liệu địa phương; một dự án học tập của lớp có thể trở thành dịp hợp tác tốt.
Khi nhờ người đọc, mang theo ảnh rõ, sổ ghi chép những gì bạn đã quan sát, và nói rõ mục đích: viết bài dự án ở trường, lập hồ sơ cho làng hay chỉ tìm hiểu cho biết. Bản dịch AI làm thử có thể mang theo để người đọc tiện chỉ ra chỗ sai, nhưng đừng đưa nó như một bản đã đúng. Cuối cùng, khi sử dụng bản dịch trong bài, ghi rõ tên người dịch hoặc nguồn hồ sơ di tích.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh không biết chữ Hán có tìm hiểu văn bia được không?
Được, ở mức nhận biết. Bạn quan sát cấu tạo, vị trí, tình trạng tấm bia, hỏi người trông coi, tìm bản dịch đã có trong hồ sơ di tích. Phần đọc và dịch văn bản cần người có chuyên môn Hán Nôm thực hiện hoặc kiểm lại.
AI có dịch chính xác văn bia cổ không?
Với chữ in rõ và nội dung đơn giản, AI có thể cho bản dịch tham khảo. Với chữ mòn, chữ dị thể, chữ Nôm, tên riêng và niên hiệu, AI rất dễ sai mà không báo. Không nên dùng bản dịch máy khi chưa có người chuyên môn kiểm.
Có nên rập bia để chữ rõ hơn khi chụp không?
Không nên tự làm. Rập bia là kỹ thuật chuyên môn, làm không đúng cách có thể làm hỏng bề mặt đá và lớp chữ. Chụp ảnh với ánh sáng xiên vào sáng sớm hoặc chiều muộn là cách an toàn để chữ hiện rõ hơn.
Sắc phong ở đình làng có phải là di sản cần bảo vệ không?
Có. Sắc phong là tư liệu lịch sử quý, cho biết thời gian làng được triều đình ghi nhận, tên làng xưa và truyền thống của cộng đồng. Việc xem, chụp, di chuyển cần sự đồng ý của làng và ban quản lý di tích.
Muốn biết niên đại một tấm bia thì nhìn vào đâu?
Thường nhìn phần lạc khoản ở cuối văn bản, nơi ghi niên hiệu và ngày tháng dựng bia. Bạn cần người đọc được chữ Hán để xác định niên hiệu, rồi quy đổi sang năm dương lịch theo bảng niên biểu đáng tin.