Một tấm ảnh "xưa" chỉ nên được tin là ảnh lịch sử khi bạn biết nó đến từ đâu: ai chụp hoặc kho lưu trữ nào giữ, chụp khoảng năm nào, ở đâu. Không có những thông tin đó, tấm ảnh có thể là ảnh do AI tạo, ảnh ghép, ảnh tô màu theo trí tưởng tượng, hoặc một ảnh thật nhưng bị gán sai chú thích.
Công cụ tạo ảnh bằng AI hiện nay có thể sinh ra ảnh đen trắng, ảnh ố vàng giống hệt ảnh chụp hơn trăm năm trước chỉ trong vài giây. Trên các trang chia sẻ "ảnh hiếm về Việt Nam xưa", ảnh thật và ảnh tạo đang trộn lẫn. Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu, kiểm nguồn gốc và dùng ảnh lịch sử có trách nhiệm.
Bốn kiểu ảnh lịch sử không đáng tin
Ảnh do AI tạo hoàn toàn. Không có khoảnh khắc thật nào được chụp. Ảnh trông như tư liệu cũ, có hạt, có vết xước, nhưng mọi thứ trong đó do máy tạo ra từ một câu mô tả. Loại này đang tăng nhanh nhất.
Ảnh ghép hoặc chỉnh sửa. Ảnh thật bị thêm người, bớt người, đổi phông nền, hoặc ghép hai ảnh khác thời điểm. Trước đây làm việc này cần kỹ năng, nay công cụ AI làm được rất dễ.
Ảnh tô màu, phục chế quá tay. Ảnh đen trắng thật được tô màu bằng AI. Màu sắc là đoán: áo có thể không phải màu đó, mái nhà có thể khác. Có công cụ còn "làm nét" khuôn mặt bằng cách tự vẽ thêm chi tiết không có trong ảnh gốc.
Ảnh thật, chú thích sai. Kiểu này phổ biến và khó nhận nhất. Ảnh chụp ở nơi khác, năm khác, sự kiện khác, nhưng được gán cho một sự kiện nổi tiếng của Việt Nam. Bản thân bức ảnh không giả, chỉ có câu chuyện kèm theo là sai.
Ranh giới giữa các kiểu không rõ ràng. Một tấm ảnh có thể vừa là ảnh thật bị gán sai chú thích, vừa được tô màu, vừa bị cắt bớt khung hình. Vì vậy khi kiểm, đừng dừng lại ở câu hỏi ảnh thật hay giả; hãy hỏi tiếp ảnh này đã qua những lần xử lý nào, và chú thích kèm theo có khớp với nơi lưu trữ gốc hay không.
Dấu hiệu nhìn thấy được trên ảnh do AI tạo
Công nghệ tạo ảnh cải tiến liên tục nên các dấu hiệu dưới đây không đảm bảo tuyệt đối, nhưng vẫn giúp bạn khoanh vùng ảnh cần kiểm kỹ:
- Bàn tay, ngón tay méo mó, thừa hoặc thiếu ngón, cầm đồ vật theo cách không tự nhiên.
- Chữ trên biển hiệu, áo, giấy tờ trong ảnh là những nét vô nghĩa, trông giống chữ nhưng không đọc được bằng bất kỳ ngôn ngữ nào.
- Trang phục, kiểu tóc, đồ vật lẫn lộn nhiều thời kỳ: áo của thời này, mũ của thời khác, phương tiện không đúng niên đại.
- Ánh sáng và bóng đổ không nhất quán, nhiều nguồn sáng không rõ từ đâu.
- Đám đông có khuôn mặt giống nhau, mờ nhoè một cách lạ ở hậu cảnh, các chi tiết kiến trúc lặp lại như khuôn.
- Ảnh "quá đẹp" so với kỹ thuật chụp ảnh của thời đó: rõ nét toàn bộ, bố cục như ảnh quảng cáo, không có mờ chuyển động.
Ngược lại, một ảnh thật thời xưa thường có những khuyết điểm của máy ảnh thời đó: người chuyển động bị nhoè vì thời gian phơi sáng dài, góc ảnh bị tối, tiêu cự hạn chế. Hiểu được kỹ thuật chụp ảnh thời kỳ ấy cũng là một cách kiểm.
Tìm ảnh ngược và lần về nguồn gốc
Cách hiệu quả nhất để kiểm một tấm ảnh lịch sử là tìm xem nó xuất hiện lần đầu ở đâu. Trình tự gợi ý:
- Lưu ảnh hoặc chụp màn hình phần ảnh, cắt bỏ khung chữ, biểu tượng của trang đăng lại.
- Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của các công cụ tìm kiếm phổ biến để tìm các nơi đã đăng ảnh đó. Thử với vài công cụ khác nhau vì kết quả mỗi nơi một khác.
- Sắp xếp kết quả theo thời gian nếu có thể, tìm lần xuất hiện sớm nhất. Ảnh do AI tạo gần đây thường chỉ xuất hiện trong vài năm trở lại; ảnh lịch sử thật thường có trong sách, kho lưu trữ, trang của bảo tàng từ lâu.
- Nếu tìm được nguồn gốc là một kho lưu trữ, bảo tàng, thư viện, đọc chú thích gốc của họ: người chụp, năm chụp, địa điểm, mô tả.
- So chú thích gốc với chú thích đang lan truyền. Nếu khác nhau, chú thích của kho lưu trữ thường đáng tin hơn.
- Nếu không tìm được bất kỳ nguồn nào ngoài các trang mạng xã hội, coi ảnh là chưa xác minh.
Nhiều bộ ảnh tư liệu về Việt Nam thời thuộc địa hiện được lưu giữ ở các kho lưu trữ, bảo tàng trong và ngoài nước, một số đã được số hoá. Khi một tấm ảnh được nói là "ảnh hiếm" mà không ai nêu được kho nào giữ, đó là dấu hiệu cần cảnh giác.
Ảnh tô màu và phục chế: đẹp nhưng phải ghi rõ
Tô màu và phục chế ảnh cũ bằng AI là việc nhiều gia đình đang làm với ảnh ông bà, và cũng là cách nhiều trang mạng làm mới ảnh lịch sử. Bản thân việc này không có gì sai, thậm chí giúp người trẻ thấy quá khứ gần gũi hơn. Vấn đề nằm ở chỗ người xem tưởng màu sắc và chi tiết trong ảnh phục chế là thật.
Hãy hiểu rằng AI không biết màu thật của chiếc áo trong ảnh đen trắng; nó đoán dựa trên những ảnh màu tương tự trong dữ liệu học. Khi "làm nét" khuôn mặt mờ, nó vẽ thêm mắt, mũi, miệng theo khuôn mặt điển hình, không phải khuôn mặt thật của người trong ảnh. Kết quả có thể rất đẹp nhưng xa rời bản gốc.
Nếu bạn đăng ảnh đã tô màu hoặc phục chế, ghi rõ ngay dưới ảnh: đã tô màu, phục chế bằng công cụ số, kèm nguồn ảnh gốc nếu biết. Khi dùng ảnh trong bài học hay bài viết lịch sử, ưu tiên ảnh gốc. Với ảnh gia đình, giữ lại bản gốc đã quét, không ghi đè bằng bản phục chế, và cân nhắc trước khi tải ảnh có khuôn mặt người thân lên dịch vụ trực tuyến: đọc điều khoản lưu trữ ảnh của dịch vụ, hỏi ý kiến người trong ảnh nếu họ còn sống.
Các công việc kiểm ảnh và mức độ AI giúp được
Có thể dùng chính AI để hỗ trợ kiểm ảnh, nhưng cần biết nó giỏi việc gì.
| Việc | AI giúp được không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mô tả những gì có trong ảnh | Khá tốt | Hỏi cụ thể: trang phục, kiến trúc, phương tiện thuộc thời kỳ nào |
| Phát hiện dấu hiệu bất thường | Một phần | Có thể chỉ ra tay méo, chữ vô nghĩa, nhưng bỏ sót ảnh tạo tinh vi |
| Khẳng định ảnh thật hay giả | Không đáng tin | Không có công cụ nào kết luận chắc chắn chỉ từ ảnh |
| Tìm nguồn gốc ảnh | Hạn chế | Dùng tìm kiếm hình ảnh, không dựa vào trí nhớ của chatbot |
| Xác định địa điểm, năm chụp | Rất hạn chế | Dễ đoán sai; cần đối chiếu với kho lưu trữ, bảo tàng |
Câu lệnh mẫu: "Mô tả trang phục, kiến trúc, phương tiện trong ảnh này và cho biết chúng phù hợp với thời kỳ nào ở Việt Nam. Chỉ ra những chi tiết bất thường nếu có. Không kết luận ảnh thật hay giả." Kết quả này giúp bạn biết nên kiểm chỗ nào, không thay cho việc tìm nguồn.
Ngay cả ảnh thật cũng cần được đọc như một sử liệu
Khi đã xác định được một tấm ảnh là ảnh chụp thật, có nguồn lưu trữ rõ ràng, công việc chưa xong. Ảnh là sử liệu, và như mọi sử liệu, nó mang góc nhìn của người tạo ra nó. Người chụp đứng ở đâu, chọn khung hình nào, chụp để làm gì, cho ai xem, đều ảnh hưởng đến điều bức ảnh kể.
Nhiều bộ ảnh về Việt Nam cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi do người nước ngoài chụp, phục vụ cho sách du ký, bưu thiếp, hoặc tài liệu của chính quyền thuộc địa. Có những cảnh được dàn dựng: người mẫu được sắp đặt tư thế, trang phục được chọn để trông "lạ" với người xem phương Tây. Ảnh vẫn là tư liệu quý về trang phục, nhà cửa, đường phố, nhưng không nên coi mỗi khung hình là một lát cắt khách quan của đời sống.
Khi dùng ảnh trong bài học, bạn có thể đặt cho nó những câu hỏi giống như với một văn bản: ai chụp, chụp năm nào, chụp ở đâu, vì sao chọn cảnh này, có gì nằm ngoài khung hình. AI có thể giúp bạn liệt kê các câu hỏi ấy hoặc mô tả bối cảnh chung của thời kỳ, nhưng thông tin về người chụp và mục đích chụp phải lấy từ chú thích của kho lưu trữ hoặc sách nghiên cứu. Đọc ảnh theo cách này giúp học sinh hiểu rằng hình ảnh cũng có thể kể một phía của câu chuyện.
Dùng ảnh lịch sử có trách nhiệm trong lớp học và trên mạng
Giáo viên khi dùng ảnh minh hoạ trong bài giảng nên lấy ảnh từ sách giáo khoa, tài liệu của bảo tàng, kho lưu trữ, hoặc các bộ sưu tập ảnh tư liệu đã xuất bản. Nếu dùng ảnh do AI tạo để minh hoạ không khí một thời kỳ, ghi rõ đây là hình minh hoạ tạo bằng AI, không phải tư liệu, để học sinh không nhầm.
Học sinh làm bài dự án cũng áp dụng nguyên tắc tương tự: ảnh nào cũng cần chú thích nguồn. Một hoạt động hay trên lớp là cho học sinh nhận một bộ ảnh trộn lẫn ảnh thật và ảnh tạo, rồi theo nhóm dùng quy trình tìm ảnh ngược để phân loại. Hoạt động này rèn kỹ năng nhìn và kỹ năng kiểm chứng, không cần chấm điểm thắng thua.
Trên mạng xã hội, trước khi bấm chia sẻ một "ảnh hiếm", hãy dành một phút tìm ảnh ngược. Nếu phát hiện ảnh bị gán sai, bạn có thể bình luận lịch sự kèm nguồn gốc thật. Không cần tranh cãi; chỉ cần để lại thông tin cho người đọc sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ảnh Việt Nam xưa có phải do AI tạo không?
Quan sát dấu hiệu như tay méo, chữ vô nghĩa, trang phục lẫn thời kỳ, ánh sáng bất thường, rồi tìm ảnh ngược để xem nó xuất hiện lần đầu ở đâu. Ảnh không có nguồn từ kho lưu trữ, bảo tàng hay sách nào thì nên coi là chưa xác minh.
Ảnh tô màu bằng AI có phản ánh đúng màu thật không?
Không chắc. AI đoán màu dựa trên dữ liệu học, không biết màu thật của vật trong ảnh đen trắng. Ảnh tô màu có thể đẹp nhưng nên ghi rõ đã tô màu và không dùng làm bằng chứng về màu sắc trang phục hay công trình.
Có công cụ nào phát hiện chắc chắn ảnh do AI tạo không?
Hiện chưa có công cụ nào cho kết luận chắc chắn trong mọi trường hợp. Các công cụ phát hiện chỉ cho xác suất và có thể sai. Cách đáng tin hơn vẫn là tìm nguồn gốc ảnh trong kho lưu trữ, bảo tàng, sách đã xuất bản.
Ảnh thật nhưng chú thích sai thì kiểm thế nào?
Tìm ảnh ngược để lần về nơi lưu trữ gốc, đọc chú thích của kho lưu trữ hoặc bảo tàng, rồi so với chú thích đang lan truyền. Chú ý các chi tiết trong ảnh như kiến trúc, cây cối, phương tiện có khớp với địa điểm và năm được nêu không.
Có nên dùng AI để phục chế ảnh cũ của gia đình không?
Có thể, nhưng giữ lại bản quét gốc, ghi rõ bản nào đã phục chế, và cân nhắc quyền riêng tư khi tải ảnh có khuôn mặt người thân lên dịch vụ trực tuyến. Nên đọc điều khoản lưu trữ ảnh và hỏi ý kiến những người trong ảnh nếu họ còn sống.
Giáo viên có được dùng ảnh do AI tạo trong bài giảng lịch sử không?
Có thể dùng để minh hoạ không khí một thời kỳ nếu ghi rõ đây là hình minh hoạ tạo bằng AI. Không nên dùng ảnh tạo thay cho tư liệu lịch sử, và cần giải thích cho học sinh sự khác biệt giữa hai loại.