Gần như xã, phường nào cũng có ít nhất một di tích lịch sử: một ngôi đình, một ngôi đền thờ người có công, một nhà thờ họ, một tấm bia, một dấu tích thành luỹ cũ. Những di tích nhỏ này hiếm khi có trong sách giáo khoa, nhưng chúng là cầu nối gần nhất giữa lịch sử chung của đất nước và nơi bạn đang sống.
Bài này hướng dẫn học sinh, phụ huynh và người yêu sử cách tự tìm hiểu một di tích gần nhà: biết di tích thuộc loại gì, được xếp hạng ở cấp nào, tìm thông tin ở đâu, hỏi ai và trình bày kết quả ra sao. Có một điều cần biết ngay từ đầu: với di tích nhỏ ở địa phương, AI gần như không có thông tin đáng tin. Vai trò của AI ở đây là giúp bạn đặt câu hỏi và sắp xếp ghi chép, không phải là nguồn.
Vì sao nên bắt đầu từ di tích gần nhà
Di tích gần nhà có ba lợi thế mà các khu di sản lớn không có. Thứ nhất, bạn đến được nhiều lần, vào nhiều thời điểm trong năm, thấy di tích lúc vắng người lẫn lúc có lễ hội. Thứ hai, bạn có thể gặp người biết chuyện: người trông coi, các cụ cao tuổi trong làng, cán bộ văn hoá của xã, phường. Thứ ba, câu chuyện của di tích gắn với chính nơi bạn sống, nên dễ nhớ và dễ thấy ý nghĩa.
Tìm hiểu một di tích nhỏ cũng là bài tập thật của người nghiên cứu lịch sử. Không có sẵn câu trả lời trong sách, bạn phải tự gom nguồn, đối chiếu, phân biệt điều chắc chắn với điều còn nghi vấn. Đó là những kỹ năng mà môn lịch sử muốn rèn, chỉ khác là ở đây bạn làm với một đối tượng có thật ngay trước mắt.
Nhiều trường đã giao dự án tìm hiểu lịch sử địa phương cho học sinh. Nếu bạn là phụ huynh, cùng con làm dự án này là dịp hiếm hoi để cả nhà có chuyện chung về quê hương. Nếu bạn là người lớn yêu sử, đây là cách để giữ lại những câu chuyện mà người cao tuổi trong làng đang nắm giữ, trước khi chúng mất đi theo thời gian.
Một di tích nhỏ không có nghĩa là kém giá trị. Danh hiệu xếp hạng phản ánh mức giá trị đã được đánh giá và công nhận, còn với cộng đồng sống quanh nó, ngôi đình hay tấm bia vẫn là nơi lưu giữ ký ức chung.
Di tích thuộc loại nào, xếp hạng ở cấp nào
Theo Luật Di sản văn hoá, di tích được chia theo loại hình và xếp hạng theo cấp. Biết hai thông tin này giúp bạn biết nên tìm hồ sơ ở đâu và đặt câu hỏi gì. Bảng dưới tóm tắt ở mức nhận biết; chi tiết pháp lý bạn đọc trực tiếp trong văn bản luật hiện hành.
| Nhóm thông tin | Các loại | Gợi ý câu hỏi khi tìm hiểu |
|---|---|---|
| Loại hình di tích | Di tích lịch sử; di tích kiến trúc nghệ thuật; di tích khảo cổ; danh lam thắng cảnh | Nơi này được công nhận vì gắn với sự kiện, nhân vật, vì kiến trúc đẹp, vì có dấu tích khảo cổ, hay vì cảnh quan? |
| Cấp xếp hạng | Di tích cấp tỉnh; di tích quốc gia; di tích quốc gia đặc biệt | Di tích được xếp hạng năm nào, cấp nào, có bằng xếp hạng treo ở đâu? |
| Đối tượng thờ hoặc gắn với | Người có công với làng nước, nhân vật lịch sử, sự kiện, dòng họ | Người này sống ở thời nào, đã làm gì, vì sao được ghi nhớ ở đây? |
| Hiện vật kèm theo | Bia đá, sắc phong, hoành phi, câu đối, chuông, đồ thờ | Hiện vật nào còn bản gốc, hiện vật nào là làm lại, hiện vật nào có niên đại ghi trên đó? |
Nhiều di tích treo bảng giới thiệu hoặc bằng xếp hạng ngay trong khuôn viên. Đó là thông tin đầu tiên nên chụp lại và chép vào sổ, vì nó do cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
Đình, đền, chùa trong bài tìm hiểu được tiếp cận như công trình di sản: kiến trúc, lịch sử xây dựng, vai trò trong đời sống làng xã. Bạn không cần và không nên viết về chuyện linh ứng hay cầu xin.
Nguồn thông tin nào đáng tin, nguồn nào cần đối chiếu
Bằng xếp hạng và bảng giới thiệu tại di tích. Đây là nguồn chính thức gần nhất với bạn. Ghi lại nguyên văn, kể cả ngày tháng và cơ quan ban hành.
Cán bộ văn hoá xã, phường và bảo tàng cấp tỉnh. Hồ sơ xếp hạng di tích thường có bản lưu ở cơ quan quản lý văn hoá của tỉnh hoặc bảo tàng tỉnh. Bạn có thể hỏi xin được đọc phần lý lịch di tích, nhất là khi làm dự án ở trường có giấy giới thiệu.
Sách địa chí, sách lịch sử địa phương. Nhiều tỉnh, huyện cũ, xã đã xuất bản sách địa chí hoặc lịch sử địa phương. Thư viện tỉnh và thư viện trường là nơi tìm. Ghi rõ tên sách, năm xuất bản, trang khi trích.
Người trông coi và người cao tuổi. Họ giữ nhiều chi tiết không có trong văn bản: di tích từng được sửa lúc nào, lễ hội diễn ra ra sao. Ký ức là nguồn quý nhưng có thể nhầm năm, nhầm người, nên cần ghi là lời kể và đối chiếu khi có thể.
Bài viết trên mạng xã hội và trang tổng hợp. Dùng để tìm manh mối, không dùng làm nguồn chính. Nhiều bài chép lại nhau, có khi chép cả lỗi.
Câu trả lời của AI. Với di tích nhỏ, AI thường không có dữ liệu và rất dễ tự dựng ra một câu chuyện nghe hợp lý: năm xây, người thờ, sự tích. Đừng đưa bất kỳ chi tiết nào từ AI vào bài nếu không tìm được nguồn khác xác nhận.
Quy trình tìm hiểu một di tích trong năm bước
Quy trình dưới đây hợp với dự án học tập kéo dài hai đến bốn tuần, làm cá nhân hoặc theo nhóm.
- Chọn di tích và đặt câu hỏi chính. Ví dụ: "Ngôi đình làng em được xây khi nào và gắn với ai?" Câu hỏi càng cụ thể, việc tìm càng có hướng.
- Đi khảo sát lần đầu. Chụp ảnh tổng thể và chi tiết nếu được phép, chép lại bảng giới thiệu, bằng xếp hạng, vẽ sơ đồ mặt bằng đơn giản. Ghi ngày đi và điều kiện thời tiết.
- Tìm tài liệu viết. Thư viện, sách địa chí, hồ sơ di tích nếu được tiếp cận. Ghi nguồn đầy đủ cho từng thông tin.
- Phỏng vấn. Một đến ba người biết chuyện, có chuẩn bị câu hỏi trước, xin phép ghi âm, ghi rõ ai kể, ngày nào.
- Đối chiếu và viết. Đặt các thông tin cạnh nhau, đánh dấu điều nhiều nguồn thống nhất, điều chỉ một nguồn nói, điều các nguồn mâu thuẫn. Viết kết quả có phân biệt rõ ba loại này.
Ở bước năm, AI hữu ích để sắp xếp. Câu lệnh mẫu: "Dưới đây là ghi chép của em về một ngôi đình, gồm thông tin từ bảng giới thiệu, từ sách và từ lời kể của các cụ, mỗi dòng đã ghi nguồn. Hãy sắp xếp thành bảng ba cột: thông tin, nguồn, mức chắc chắn. Không thêm bất kỳ thông tin nào không có trong ghi chép."
Phỏng vấn người cao tuổi: chuẩn bị và ứng xử
Cuộc phỏng vấn thường là phần đáng nhớ nhất của cả dự án. Người cao tuổi trong làng có thể kể về lần tu sửa đình, về lễ hội ngày xưa, về những thay đổi của khu đất quanh di tích. Để cuộc trò chuyện suôn sẻ, hãy nhờ người lớn trong nhà hoặc cán bộ địa phương giới thiệu trước, hẹn giờ phù hợp và nói rõ mục đích là làm bài tìm hiểu ở trường.
Chuẩn bị khoảng mười câu hỏi, nhưng không cần hỏi hết. AI có thể giúp soạn câu hỏi: "Em sắp phỏng vấn một cụ cao tuổi trong làng về ngôi đình làng. Hãy gợi ý mười câu hỏi mở, lễ phép, dễ hiểu với người lớn tuổi, đi từ ký ức cá nhân của cụ đến lịch sử ngôi đình. Tránh câu hỏi khiến người được hỏi phải nhớ chính xác năm tháng." Đọc lại và sửa cho hợp cách nói ở quê bạn.
Khi phỏng vấn, để người kể nói theo mạch của họ, đừng cắt ngang để hỏi năm. Ghi âm nếu được đồng ý, ghi chú những tên người, tên đất, tên sự việc được nhắc tới. Cuối buổi, cảm ơn và hỏi xem còn ai khác biết chuyện có thể gặp.
Khi chép lại, nếu bạn muốn nhờ AI chuyển bản ghi âm thành chữ hoặc tóm tắt, hãy xin phép người kể và bỏ đi những chi tiết riêng tư như tên con cháu, chuyện gia đình, bệnh tật. Bản tóm tắt chỉ giữ phần liên quan đến di tích. Lời kể luôn được ghi là "theo lời kể của một cụ trong làng, ngày…", không trình bày như sự thật đã xác minh.
Trình bày kết quả và chia sẻ có trách nhiệm
Sản phẩm cuối có thể là bài viết, tập ảnh có chú thích, sơ đồ hay bài thuyết trình. Dù hình thức nào, nên giữ những nguyên tắc sau:
- Ghi nguồn cho từng thông tin quan trọng, kể cả lời kể, kèm ngày thu thập.
- Tách rõ sự tích, truyền thuyết với lịch sử đã xác minh. Sự tích về vị thần làng có giá trị văn hoá, nhưng không đặt chung với năm xây dựng ghi trên bia.
- Dùng ảnh tự chụp, chụp khi được phép, không chụp người đang hành lễ cận mặt.
- Không đăng thông tin cá nhân của người được phỏng vấn khi họ chưa đồng ý; có thể ghi "một cụ cao tuổi trong làng".
- Gửi lại kết quả cho người trông coi di tích hoặc cán bộ văn hoá xã, phường. Họ có thể chỉ ra chỗ sai, và bài của bạn có khi trở thành tư liệu cho người sau.
- Không tự ý đề xuất sửa chữa, tu bổ di tích trong bài học sinh; việc tu bổ di tích đã xếp hạng phải theo quy định riêng.
Nếu dùng AI để chỉnh câu chữ bài viết, câu lệnh nên là: "Sửa lỗi chính tả và diễn đạt cho đoạn văn sau, giữ nguyên mọi tên người, tên đất, năm tháng, không thêm thông tin." Sau đó so lại từng tên riêng, vì AI đôi khi tự "sửa" một tên đất lạ thành tên quen hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết di tích gần nhà đã được xếp hạng chưa?
Xem trong khuôn viên có bằng xếp hạng hoặc bảng giới thiệu không, hỏi người trông coi hoặc cán bộ văn hoá xã, phường. Danh mục di tích đã xếp hạng của tỉnh thường do cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh hoặc bảo tàng tỉnh lưu giữ.
AI có biết lịch sử ngôi đình làng em không?
Với di tích nhỏ ở địa phương, AI thường không có dữ liệu đáng tin và dễ dựng ra năm xây, người thờ hay sự tích nghe rất hợp lý. Chỉ dùng AI để soạn câu hỏi và sắp xếp ghi chép, còn thông tin phải lấy từ bảng giới thiệu, sách và người biết chuyện.
Lời kể của người cao tuổi có dùng làm nguồn được không?
Được, nhưng cần ghi rõ là lời kể, ai kể, ngày nào. Ký ức có thể nhầm năm tháng hay tên người, nên khi có thể hãy đối chiếu với tài liệu viết. Lời kể đặc biệt quý với những chi tiết đời sống mà văn bản không ghi.
Có nên viết về sự tích, truyền thuyết của di tích không?
Có thể viết như một phần văn hoá của di tích, nhưng đặt trong mục riêng và ghi rõ đó là truyền thuyết dân gian. Không trộn sự tích với các thông tin lịch sử đã xác minh như năm xây dựng, năm xếp hạng.
Dự án tìm hiểu di tích địa phương nên kéo dài bao lâu?
Thường hai đến bốn tuần là vừa cho học sinh: một lần khảo sát, một đến hai buổi tìm tài liệu, một buổi phỏng vấn và vài buổi viết. Làm theo nhóm thì chia việc theo năm bước trong bài để mỗi bạn phụ trách một phần.
Có được chụp ảnh trong đình, đền không?
Tuỳ quy định từng nơi. Hãy hỏi người trông coi trước, không chụp khi đang có nghi lễ nếu chưa được phép, không dùng đèn chớp với hiện vật cổ và không trèo lên bệ hay chạm vào đồ thờ để lấy góc chụp.